Esblygiad y comisiwn

Gan gadw mewn cof adroddiad y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith ar gyfeiriad y comisiwn yn y dyfodol, a’r dadleuon yn y Senedd, mae’r comisiwn wedi ystyried ei ddyfodol ei hun a pha fath o fodelau y gellid eu defnyddio i gryfhau fformat presennol y comisiwn a’r ffordd y caiff ei weithredu.

Ym mis Medi cyhoeddwyd ein papur Opsiynau ar gyfer esblygiad CSCC a archwiliodd wahanol opsiynau ar gyfer sut y gallai’r Llywodraeth nesaf symud y comisiwn yn ei flaen. Rydym o’r farn bod angen cryfhau rôl gynghori bresennol y comisiwn, er ei bod yn cael effaith, er mwyn iddi barhau i fod yn addas i’r diben. Gan ddefnyddio gwersi gan gymheiriaid rhyngwladol ac anghenion unigryw Cymru, mae’r papur yn amlinellu tri opsiwn i ddatblygu:

• Ehangu gallu cynghori’r comisiwn gyda chyllid aml-flwyddyn;
• Rhoi pwerau statudol i wella annibyniaeth a chraffu;
• Creu awdurdod cwbl integredig sy’n goruchwylio strategaeth a chyflawni.

Nod ein map trywydd yw sicrhau y gall y comisiwn gyflawni gwaith cynllunio seilwaith hirdymor a chydlynol sy’n diwallu gofynion amgylcheddol a chymdeithasol brys. Rydym wedi rhannu’r papur yn eang â chynulleidfaoedd sydd â diddordeb, ac yn aros â diddordeb am ganlyniad etholiad nesaf y Senedd. Gobeithiwn y bydd ein syniadau o ddiddordeb i’r Gweinidog neu’r Ysgrifennydd Cabinet newydd.

Ymweliad ag Is-bwyllgor Ymaddasu y Pwyllgor Newid Hinsawdd

Ym mis Rhagfyr, croesawyd y Farwnes Brown o Gaergrawnt, Cadeirydd Is-bwyllgor Ymaddasu y Pwyllgor Newid Hinsawdd a chydweithwyr i Grangetown yng Nghaerdydd i drafod ein hadroddiad ar ymaddasu i newid hinsawdd ac ymgysylltu â’r gymuned (gweler isod) a’r asesiad risg ymaddasu i’r hinsawdd sydd ar ddod gan y pwyllgor. Gwnaethom drafod effeithiau newid hinsawdd a phatrymau tywydd sy’n newid ar seilwaith yng Nghymru, a pha mor bwysig yw hi i ymgysylltu â chymunedau, a’u cynnwys yn y broses, yn barhaus. Roeddem wrth ein bodd yn cyflwyno’r pwyllgor i’n partneriaid cymunedol yn Grangetown, a amlinellodd eu gwaith ar drafod effeithiau hinsawdd a’r gwaith y maent yn bwriadu ei wneud yn y dyfodol.

Teithiau astudio

Mae gan y comisiwn ddiddordeb mewn dyfnhau ei ddealltwriaeth bresennol o faterion yn ymwneud â seilwaith a chlywed am yr ymatebion newydd a chyffrous sy’n cael eu datblygu ledled Cymru. Fel rhan o’n proses o gasglu gwybodaeth, ac yn debyg i’n dull gweithredu mewn blynyddoedd blaenorol, trefnwyd sawl taith astudio gennym o amgylch Cymru yn 2025.

Fairbourne a’r Bermo

Ym mis Mawrth, buom yn ymweld â Fairbourne a’r Bermo i archwilio sut y mae cymunedau a chyrff cyhoeddus yn ymateb i’r bygythiad cynyddol o lifogydd arfordirol a newid hinsawdd. Roedd yr ymweliad yn cynnwys trafodaethau â Phartneriaeth Fairbourne, sef cydweithrediad o drigolion, Cyngor Gwynedd, Cyfoeth Naturiol Cymru, cyrff cyhoeddus, cyfleustodau a gwasanaethau brys a ffurfiwyd yn 2024.

Mae’r bartneriaeth hon yn enghraifft o arfer da o ran cydweithio, gan fynd i’r afael â phryderon hirdymor ynghylch sylw negyddol yn y cyfryngau a’i effaith ar iechyd a bywoliaeth. Mae ymdrechion y grŵp i wella cydnerthedd yn tynnu sylw at ba mor bwysig yw hi i wrando ar gymunedau a sicrhau bod y broses o gynllunio seilwaith yn adlewyrchu blaenoriaethau lleol.

Cyfarfu’r comisiwn hefyd â Network Rail i ddysgu am y prosiect uchelgeisiol i osod pont newydd yn lle’r bont reilffordd rhestredig Gradd II bresennol, campwaith peirianneg a gynlluniwyd i wrthsefyll tywydd garw wrth wella llwybrau teithio llesol. Wrth gerdded ar draws y bont sydd wedi ei hadnewyddu, ac ar hyd glan y môr, cawsom gipolwg ar ba mor gymhleth yw’r cynlluniau amddiffyn rhag llifogydd sydd ar y gweill yn y Bermo, sy’n anelu at warchod busnesau a gwella amwynderau. Atgyfnerthodd y profiadau hyn wersi allweddol: dylai seilwaith wedi ei uwchraddio ddarparu amryfal fuddion, ac ni all Cymru atal y perygl o lifogydd drwy adeiladu seilwaith yn unig, gan olygu bod dulliau cydweithredol a chynllunio hirdymor yn hanfodol ar gyfer datblygu cymunedau arfordirol sy’n gallu gwrthsefyll effeithiau newid hinsawdd.

Conwy ac Ynys Môn

Ym mis Gorffennaf, buom yn ymweld â Chonwy ac Ynys Môn i ymgysylltu â rhanddeiliaid ar heriau a chyfleoedd seilwaith y rhanbarth. Gwnaethom gyfarfod ag arweinwyr awdurdodau lleol gan gynnal dwy drafodaeth ford gron â phartneriaid seilwaith lleol.

Daeth y drafodaeth gyntaf â bron i 20 o arbenigwyr ynni ynghyd i drafod ynni’r llanw, prosesau cynllunio, seilwaith porthladdoedd, a’r angen am weledigaeth ynni gydlynol i Gymru. Bu cefnogaeth gref am dechnoleg môr-lynnoedd llanw, nid yn unig ar gyfer cynhyrchu ynni adnewyddadwy ond hefyd am ei photensial i warchod yr arfordir a darparu buddion twristiaeth, yn ogystal a thrydan hirdymor y gellir dibynnu arno. Mynegodd cyfranogwyr rwystredigaeth ynghylch diffyg buddsoddiad strategol a chydlyniad cynllunio, gan alw am well cydlyniant ar draws systemau grid a’r broses gynllunio. Tynnodd cwestiynau ynghylch a ddylai Cymru anelu at hunangynhaliaeth neu warged ynni sylw at yr angen taer am weledigaeth genedlaethol glir.

Canolbwyntiodd yr ail sesiwn a’r ymweliadau safle ar seilwaith trafnidiaeth a seilwaith diwydiannol. Ymhlith y materion a godwyd oedd oedi a achoswyd gan dân yn nhwnnel Conwy, darpariaeth trafnidiaeth gyhoeddus annigonol, a chyfleoedd a gollwyd ar gyfer system gwresogi ardal oherwydd cymhlethdod y broses reoliadol.

Ym Mhorthladd Caergybi, clywsom am ailagor yr ail angorfa ar ôl atgyweiriadau helaeth a rôl hanfodol morglawdd o Oes Fictoria, sydd bellach yn destun tendr gwerth £150 miliwn i asesu ei hyfywedd yn y dyfodol. Roedd y daith hefyd yn cynnwys hen safle Anglesey Aluminium, a glustnodwyd ar gyfer datblygiad mawr gan Stena Line, gan arddangos ei botensial strategol oherwydd ei gysylltiadau cryf â chyfleustodau. Tanlinellodd y sgyrsiau hyn uchelgais a chydnerthedd rhanddeiliaid lleol, gan atgyfnerthu ymrwymiad y comisiwn i lunio polisi seilwaith sy’n galluogi twf economaidd a gwydnwch hinsawdd.

Pontypridd

Ym mis Tachwedd, roeddem i fod i gyfarfod â Cyfoeth Naturiol Cymru i fynd ar daith i lawr afon Rhondda ac afon Taf i ddysgu am rôl y sefydliad wrth reoli a rheoleiddio ein dyfrffyrdd o’r darddell i’r môr. Fodd bynnag, oherwydd bygythiad uniongyrchol Storm Claudia, penderfynom ar y cyd i ganslo’r daith, er ein diogelwch ac oherwydd ein bod yn ymwybodol o beidio â dargyfeirio adnoddau i ffwrdd o Cyfoeth Naturiol Cymru.

Yn lle hynny, penderfynom fynd ar y daith i Bontypridd o hyd i gael trafodaeth fewnol. Gwnaethom hefyd achub ar y cyfle i fynd am dro o amgylch canol y dref i weld y paratoadau a oedd yn cael eu gwneud rhag ofn y byddai’r amddiffynfeydd rhag llifogydd yn torri, ac i siarad â busnesau lleol i drafod sut yr oedden nhw’n paratoi ac yn ymateb i’r rhybuddion am lifogydd.  

Datblygu sefydliadol y comisiwn

Rydym wedi ymrwymo i ddatblygu ein hunain fel comisiynwyr i’n cyfarparu i gyflawni ein rolau yn effeithiol, cyfathrebu’n llwyddiannus yn fewnol ac yn allanol, a sicrhau ein bod yn cyflawni ein cylch gwaith fel y’i nodir gan Lywodraeth Cymru.

Cynhaliwyd dwy sesiwn fyfyriol gennym yn 2025. Rhoddodd ein sesiwn gyntaf ym mis Mawrth yng Nghasnewydd amser inni glywed yn uniongyrchol gan randdeiliaid am eu hargraffiadau o’r comisiwn. Cawsom ein hannog i barhau ar ein taith ac roedd yn galonogol clywed yr argraff gadarnhaol a wnaed gennym ar y rhanddeiliaid eraill a oedd yn gweithio ochr yn ochr â ni.

Ym mis Tachwedd, cynhaliwyd ail sesiwn ym Mharc Bryngarw, ger Pen-y-bont ar Ogwr. Defnyddiwyd dulliau creadigol gennym i fyfyrio ar ein gwaith, gan arwain at fewnwelediadau a fydd yn helpu i lywio ein gwaith wrth i ni ddechrau blwyddyn a all ddod â newid sylweddol i Gymru.

Bu’r comisiynwyr yn trafod gallu’r comisiwn i gyflawni newid drwy argymhellion ffurfiol a thrwy lwybrau eraill, a gwnaethant ystyried, er y gall fod yn rhwystredig o araf i newid polisïau, fod llawer o lwybrau i lwyddiant, a rhesymau i fod yn dra optimistaidd wrth i’n dylanwad dyfu.

Yn 2025, cynhaliodd y comisiynwyr hyfforddiant arbenigol ar sut i wneud cyfweliadau â’r cyfryngau hefyd, a ddarparwyd gan gydweithwyr yn Equinox.

Systemau digidol

Rydym wedi parhau i ddatblygu ein cynnig cyfathrebu digidol, gan barhau i adeiladu ein gwefan, sy’n ein helpu i rannu ein gwybodaeth ddiweddaraf a’n naratif am seilwaith yng Nghymru.

Gwefan

Mae ein gwefan yn cynnwys nodiadau cyfarfodydd y comisiwn a chyhoeddiadau eraill, cofnodion o ymrwymiadau a chyfarfodydd allanol, gwybodaeth am brosiectau a fideos o’n hymddangosiadau yn y cyfryngau, yn y Senedd neu ar ymweliadau casglu ffeithiau. Y mae hefyd yn mewnosod delweddau o’n cyfrif cyfryngau cymdeithasol Pixelfed, ac yn gweithredu fel y canolbwynt ar gyfer y rhan fwyaf o’n gweithgarwch â’r cyhoedd.

Mae ein hystadegau o ran y we ar gael i bawb eu harchwilio. Yn y 12 mis ers ein hadroddiad diwethaf, mae’r wefan wedi cael ei chyrchu fwy nag 17,000 o weithiau, gyda mwy na 12,500 o ymwelwyr unigol o 89 o wledydd. Y ddwy brif wlad tarddiad yw’r DU a’r UDA. Fodd bynnag, mae’r pum gwlad nesaf yn y rhestr yn cynrychioli 30% o’r ymweliadau. Y gwledydd hyn yw Singapore, Sweden, yr Almaen, yr Iseldiroedd ac Iwerddon.

Ar wahân i’r hafan, ein gwefan blog yw’r dudalen fwyaf poblogaidd. Y dudalen sy’n cynnwys yr adroddiad ar lifogydd oedd yr ail fwyaf poblogaidd. Mae’n braf gweld, sawl blwyddyn ar ôl ei gyhoeddi, fod ein hadroddiad ar ynni adnewyddadwy yn parhau i fod yn dudalen boblogaidd iawn i ymwelwyr, gan ddod yn bedwerydd ar restr y tudalennau yr ymwelir â hwy fwyaf.

Cyfryngau cymdeithasol

We are active on three social media sites and have grown our presence on these throughout the year:

1. LinkedIn, gyda mwy na 1,775 o ddilynwyr ar hyn o bryd. Mae hyn yn gynnydd o fwy na 25% ar y flwyddyn flaenorol. 
2. Mastodon. Roedd ein postiad mwyaf poblogaidd yn tynnu sylw at dri chomisiynydd â chyfrif ar tŵt.cymru, gweinydd Cymru ar gyfer Mastodon. Mae gennym dros 125 o ddilynwyr ar y platfform hwn.
3. Pixelfed. Platfform cyfryngau cymdeithasol trwydded agored wedi ei optimeiddio ar gyfer rhannu delweddau.

Ymgysylltu ag eraill a gweithio gyda hwy

Rydym yn cofnodi ein hymarferion ymgysylltu â’n cyfarfodydd allanol ar ein gwefan mewn ffordd agored a thryloyw. Mae’r ymrwymiadau ychwanegol hyn yn ein helpu i ymchwilio i faterion ein prosiect mawr yn fanylach, y tu allan i’r prif gontractau ymchwil. Edrychwn ymlaen at gyfarfod â rhagor o sefydliadau ac unigolion dros y flwyddyn nesaf a all gyfoethogi ein gwybodaeth am faterion sy’n ymwneud â’r amgylchedd adeiledig a seilwaith yn fwy cyffredinol.

Mae gweithio gyda’n gilydd yn helpu i wneud y mwyaf o setiau sgiliau, cyrhaeddiad ac argaeledd adnoddau.

Rydym yn cyfarfod yn rheolaidd â chydweithwyr o Awdurdod Cenedlaethol Seilwaith a Thrawsnewid Gwasanaethau y DU (NISTA) i roi’r wybodaeth ddiweddaraf am raglenni gwaith, prosiectau a blaenoriaethau

Ein proffil

Dros y 12 mis diwethaf, mae ein partneriaeth gyfathrebu ag Equinox wedi helpu i gryfhau proffil y comisiwn fel corff cynghori dibynadwy a blaengar sy’n llunio dyfodol seilwaith hirdymor Cymru.

Ein dull cychwynnol oedd canolbwyntio ar osod sylfeini strategol cryf a chodi proffil y comisiwn cyn cyhoeddi ein prif adroddiadau. Roedd hyn yn cynnwys lansio hunaniaeth weledol wedi ei hadfywio, gwella ein presenoldeb ar LinkedIn, a chyflawni gweithgareddau cysylltiadau cyhoeddus wedi eu targedu sy’n ymwneud â’r adroddiad ‘Meithrin y gallu i wrthsefyll llifogydd yng Nghymru erbyn 2050’.

Arweiniodd yr ymdrechion hyn at dwf sylweddol yn y gynulleidfa ac ymgysylltiad wrth ragori ar y dangosyddion perfformiad allweddol a osodwyd, gan gynnwys 2.5 miliwn o gyfleoedd cysylltiadau cyhoeddus i’w gweld, dros 450 o ddilynwyr newydd ar LinkedIn, cyrhaeddiad o 17,600 ar y platfform, a chyfradd ymgysylltu gyfartalog o 10.3% (ymhell uwchlaw meincnodau’r diwydiant).Datblygodd Equinox hefyd gyfres o offer strategol hirdymor, megis cynllun ymgysylltu aml-flwyddyn, negeseuon wedi eu hadnewyddu, mapio cynulleidfaoedd, a phecyn cymorth dwyieithog i bartneriaid i gynorthwyo’r gwaith o barhau i hyrwyddo ein gwaith.

O haf 2025 ymlaen, symudodd ein ffocws i weithredu a monitro ein cynllun cyfathrebu a gweithredu wedi ei adnewyddu wrth baratoi ar gyfer cyfres o gyhoeddiadau adroddiad, gan gynnwys yr adroddiad cyfathrebu ar hinsawdd, yr adroddiad diwedd tymor, a’r asesiad cryno o seilwaith.

O fewn y chwarter cyntaf, gwnaethom gyflawni cyfradd ymgysylltu gyfartalog o 8% (ystyrir bod 3–6% yn rhagorol) gan gyrraedd mwy na 18,000 o bobl ar LinkedIn, gan ragori ar ganlyniadau contract un o fewn dim ond tri mis.

Yn ogystal, cyflwynodd yr asiantaeth raglen ynghylch arweinyddiaeth feddwl wedi ei diweddaru, gwybodaeth am weithgarwch cysylltiadau â’r cyfryngau, argymhellion ar gyfer y cylchlythyr, a hyfforddiant wyneb yn wyneb ar sut i ymdrin â’r cyfryngau i gomisiynwyr, gan gryfhau gallu a dylanwad y comisiwn ar draws cynulleidfaoedd â blaenoriaeth. Cyfrannodd ei waith at deimlad cadarnhaol yn y cyfryngau yn gynnar yn y flwyddyn (wedi cynnwys 100% o’r negeseuon allweddol) ac ymgysylltu cryf gan bartneriaid, a chofnodwyd bod ein dolenni wedi eu clicio a’u rhannu dros 400 o weithiau, e.e. i wefan y comisiwn, adroddiadau ac ati.

Yn fwyaf diweddar, o fis Hydref i fis Tachwedd 2025, lansiwyd ein trydydd adroddiad mawr yn llwyddiannus, ‘Storm Berffaith: A yw Cymru’n gwneud digon i gydlynu camau gweithredu ac ennyn ymgysylltiad cymunedau i addasu ein seilwaith i hinsawdd sy’n newid?’. Trwy ymgyrch cysylltiadau cyhoeddus a chyfryngau cymdeithasol gydlynol, gwnaethom lwyddo i gael sylw’r cysylltiadau cyhoeddus ar 15 darn (cyfleoedd i’w gweld: dros dair miliwn), sicrhau cyfweliad darlledu â Newyddion ar S4C, a chyrraedd mwy na 4,000 o bobl yn organig ar LinkedIn o fewn pythefnos, a hynny i gyd wrth gynnal cyfradd ymgysylltu gyfartalog o 8%.

Mae Equinox hefyd wedi adnewyddu ac ailfrandio pecyn cymorth cyfathrebu’r comisiwn i arfogi partneriaid ag asedau parod y gallant eu defnyddio drwy gydol y flwyddyn i ehangu adroddiadau’r comisiwn a chynnal momentwm parhaus.

Trwy gydol y flwyddyn hon o gyflawni, mae cefnogaeth Equinox wedi ein helpu i ddyfnhau ymgysylltiad, cryfhau ein llais cyhoeddus, ac adeiladu platfform cadarn ar gyfer cyflwyno ein hargymhellion i gynulleidfaoedd ledled Cymru.

Ein fframwaith

Ein gwariant ar gyfer 2024–2025 a’n cyllideb ar gyfer 2025–2026

Mae Llywodraeth Cymru wedi dyrannu cyllideb benodol i’r comisiwn er mwyn iddo gyflawni’r rhaglen waith ac ymgymryd ag ymchwil. Rydym yn cyhoeddi ein meysydd gwariant arfaethedig er tryloywder.

Yn 2024–2025, o’n dyraniad cyllideb o £370,000, gwariwyd tua £335,000 gennym. Treuliwyd y rhan fwyaf o hyn yn ymgymryd ag ymchwil ar gyfer y prosiect ymaddasu i newid hinsawdd, a amlinellir yn fanylach isod. Gwariwyd arian sylweddol gennym hefyd ar feysydd eraill, megis lansio ein hadroddiad ar lifogydd. Cofnodwyd tanwariant yn y gyllideb a ddyrannwyd i ffioedd a threuliau comisiynwyr, gyda dim ond 76% o’r gyllideb hon wedi ei defnyddio.

Ar gyfer 2025–2026, rydym wedi cael cyllideb o £400,000 gan Lywodraeth Cymru. Sicrhawyd hyn yn gynharach na blynyddoedd blaenorol, ac rydym yn ddiolchgar i Lywodraeth Cymru am y cadarnhad cynnar hwn sydd wedi ein galluogi i gynllunio’n effeithiol ar gyfer y flwyddyn, penderfynu ar ein prosiectau a’n blaenoriaethau o ran gwariant, a mynegi’r rhain drwy gynllun gweithredol ar gyfer y flwyddyn ariannol.

Ein rhaglen waith

Ynni adnewyddadwy 2022–2023

Y prif gomisiynwyr: Aleena Khan a Nick Tune

Yr wybodaeth ddiweddaraf am y prosiect

Ym mis Hydref 2023, cyhoeddwyd ein hadroddiad mawr cyntaf gan y comisiwn hwn, sef Paratoi Cymru ar gyfer Ynni Adnewyddadwy 2050.

Gwnaeth y comisiwn 11 o argymhellion i Lywodraeth Cymru, gan gynnwys y canlynol:

• Cyflymu’r broses o gyflwyno datblygiadau ynni adnewyddadwy yng Nghymru drwy bennu gweledigaeth a chynllun gweithredu cliriach y gall byd busnes a chymunedau eu deall.
• Darparu buddsoddiad ymlaen llaw i helpu’r broses o lansio rhagor o brosiectau.
• Helpu cymunedau i berchnogi ar gynlluniau lleol a rhannu’r manteision sy’n deillio ohonynt.
• Diweddaru rheolau cynllunio a rheoliadau adeiladu.
• Defnyddio ei dylanwad gyda chyrff yn y DU er mwyn helpu i ddatrys problemau sy’n ymwneud â seilwaith grid annigonol.
• Sicrhau bod mwy o’r buddion economaidd yn aros yng Nghymru ac yn dod â budd i bobl Cymru, gan gynnwys cronni elw mewn cronfa gyfoeth sofran newydd.

Rydym yn parhau i annog Llywodraeth Cymru i achub ar y cyfle ar gyfer ynni adnewyddadwy yng Nghymru drwy wneud y canlynol:

• Pennu disgwyliadau uwch o ran perchnogaeth gymunedol, yn enwedig ar gyfer yr holl ddatblygiadau ynni.
• Gweithredu lawer yn gyflymach i leihau rhwystrau i gyflwyno cynlluniau ynni adnewyddadwy ar raddfa fach drwy waith datblygu a ganiateir.
• Ystyried y syniad o ‘gydsyniad rhagdybiedig’ ar gyfer cynlluniau ynni adnewyddadwy cymunedol. 
• Cyflwyno arbenigedd cyfunol i gefnogi prosesau gwneud penderfyniadau a chydsynio mwy amserol ar gyfer prosiectau.

Yn dilyn sawl cyfarfod â swyddogion Llywodraeth Cymru a rhanddeiliaid eraill dros y flwyddyn, ysgrifennwyd eto at Rebecca Evans, yr Ysgrifennydd Cabinet, i gael yr wybodaeth ddiweddaraf am ein hargymhellion. Gellir dod o hyd i’r ymateb ar ein gwefan. Er ein bod yn croesawu ymateb manwl yr Ysgrifennydd Cabinet i’n gohebiaeth, mae nifer o’n hargymhellion yn parhau heb amserlenni clir na chamau nesaf diffiniedig. Byddwn yn parhau i annog mwy o frys a manylder fel nad yw Cymru’n colli momentwm ar y cyfle cenedlaethol hwn.

Er mwyn bwrw ymlaen â rhai o’n hargymhellion, rydym wedi ymateb yn gadarnhaol i dri ymgynghoriad gan Lywodraeth Cymru eleni:

1. Yr adolygiad o hawliau datblygu a ganiateir ar gyfer pympiau gwres o’r aer a amlygwyd gennym fel rhwystr posibl i gyflwyno’r dechnoleg gynyddol boblogaidd hon.
2. Rhan L o’r rheoliadau adeiladu ynghylch ymgorffori ynni adnewyddadwy mewn cartrefi newydd.
3. Yr ymgynghoriad ar adnoddau cynllunio a geisiodd syniadau ar sut y gallai Cymru gyflwyno adnoddau rhanbarthol wedi eu cronni ar gyfer swyddogaethau cynllunio arbenigol.

Gwnaethom hefyd barhau i hyrwyddo ein hargymhellion ar berchnogaeth leol ar brosiectau ynni a’r potensial ar gyfer ynni’r llanw yng Nghymru. Rydym hefyd yn parhau i fonitro gweithgareddau GB Energy i geisio sicrhau bod gwariant y sefydliad hwn sy’n eiddo i Lywodraeth y DU yn cael ei ddosbarthu’n deg. Rydym hefyd wedi ysgrifennu postiadau blog ar dargedau ynni adnewyddadwy Cymru, sut y mae gwariant ar brosiectau ynni gwynt mawr yn mynd o Gymru; a’r cynnydd a wnaed ar gyflwyno ynni adnewyddadwy yng Nghymru yn fwy cyffredinol.

Llifogydd 2023–2024

Y prif gomisiynwyr: Eurgain Powell ac Eluned Parrott

Yr wybodaeth ddiweddaraf am y prosiect

Cawsom yr ymateb gan Lywodraeth Cymru chwe mis yn union ar ôl i ni gyhoeddi’r adroddiad.

Rydym yn falch bod y Dirprwy Brif Weinidog wedi croesawu ein hadroddiad a’n hargymhellion, ac rydym wedi cynnal trafodaethau cadarnhaol ag ef a swyddogion dros y 12 mis diwethaf. Mae cynnydd yn cael ei wneud ar gwmpasu fforwm llifogydd cenedlaethol i Gymru, treialu dull cynllunio dalgylchoedd i Gymru a chefnogi dulliau rheoli llifogydd naturiol drwy’r cynllun ffermio cynaliadwy newydd. Fodd bynnag, o ystyried maint yr her, rydym yn parhau i bryderu nad yw materion hirdymor allweddol yn cael sylw digonol eto. Yn benodol, nid yw rôl natur a chymunedau fel rhanddeiliaid sylfaenol wrth lunio gwydnwch rhag llifogydd yn ymddangos fel pe bai wedi ei fewnoli’n llawn o fewn dull Llywodraeth Cymru, gyda phwysau uniongyrchol yn rhy aml yn cysgodi anghenion tymor hwy. Mae hyn yn peri risg o waethygu heriau yn y dyfodol yn hytrach na’u lleihau.

Cafodd ein hadroddiad groeso cynnes gan y sector—

“Mae’r adroddiad yn arloesol ac yn feiddgar, ac yn cyflwyno syniadau i’w hystyried, sy’n ymestyn ymhell y tu hwnt i ymrwymiadau polisi a rhaglenni ariannu presennol. Mae ganddo’r potensial i ysgogi trafodaeth am y newidiadau y bydd eu hangen er mwyn sicrhau bod Cymru mewn sefyllfa dda i ymateb i heriau’n ymwneud â’r perygl o lifogydd yn y degawdau i ddod”.

“Mae’n gyfres uchelgeisiol o argymhellion. Rwy’n gobeithio y bydd eich trafodaeth barhaus â Llywodraeth Cymru ynghylch ei weithredu yn parhau i ddwyn“

“Diolch am adroddiad defnyddiol ac amserol iawn, sy’n helpu i newid y ffordd o feddwl a herio’r chwaraewyr allweddol, gan gynnwys y Llywodraeth”.

“Gobeithio y gallwch barhau i godi’r materion a nodwyd yn adroddiad y comisiwn gyda Gweinidogion Llywodraeth Cymru. Rydym yn sicr yn gwerthfawrogi’r effaith y gallwch ei hychwanegu o safbwynt ehangach y tu allan i’r sector ei hun”.

Rydym wedi parhau i eirioli dros ein hargymhellion yn ein gwaith, gan gynnwys ymgysylltu â Cyfoeth Naturiol Cymru a’r Pwyllgor Llifogydd ac Erydu Arfordirol. Rydym hefyd wedi ysgrifennu dau bostiad blog ar wydnwch rhag lifogydd yng Nghymru a chymharu’r dull yn Lloegr â’r un a fabwysiadwyd yng Nghymru.

Mae’r comisiwn hefyd wedi cymryd yr awenau wrth weithredu ei argymhelliad ei hun ar strwythurau llywodraethu mewn cyrff cyhoeddus yng Nghymru, ac wedi treialu penodi gwarcheidwad natur, Elspeth Jones, ar gyfer rhan olaf 2025. Gellir dod o hyd i ragor o wybodaeth am hyn isod.

Cyfathrebu ymaddasu i newid hinsawdd 2024–2025

Y prif gomisiynwyr: Helen Armstrong a Steve Brooks

Roedd ein hadroddiad yn cynnwys 12 argymhelliad ar sut y dylai Cymru fod yn paratoi i ymaddasu i effeithiau newid hinsawdd, sy’n cael eu profi gan gymunedau ledled Cymru. Gwnaethom hefyd ystyried sut y dylid gwneud penderfyniadau, gan gynnwys y cymunedau yr effeithir arnynt.

Nodwyd ein gweledigaeth strategol ar gyfer seilwaith sy’n gallu gwrthsefyll effeithiau newid hinsawdd yng Nghymru, gan bwysleisio’r angen taer i ymaddasu i newid hinsawdd. Rydym yn tynnu sylw at y risgiau systemig a achosir gan dywydd eithafol a thymheredd cynyddol, gan alw am fil ymaddasu i newid hinsawdd a rwymir mewn cyfraith yn nhymor nesaf y Senedd. Byddai’r ddeddfwriaeth hon yn sefydlu targedau clir ac yn creu fframwaith ar gyfer gweithredu cydlynol ar draws y Llywodraeth a sectorau.  Rydym yn galw am uned gydnerthu seilwaith cenedlaethol, a gwell cydgysylltu rhynglywodraethol i fynd i’r afael â chyfrifoldebau darniog, a sicrhau bod Cymru wedi ei pharatoi ar gyfer heriau o ran yr hinsawdd yn y dyfodol.

Mae cynnwys y gymuned yn ganolog i’n holl argymhellion. Mae’r adroddiad yn dadlau dros gynnwys cymunedau amrywiol sy’n seiliedig ar leoedd yn gynnar yn y broses, ac mewn ffordd sy’n eu galluogi i gymryd rhan wrth lunio strategaethau ymaddasu, gan gydnabod bod effeithiau’r hinsawdd yn amrywio’n lleol. Rydym yn argymell sefydlu prif swyddog cyfranogiad erbyn 2028, a chyflwyno canllawiau statudol ar gyfer ymgysylltu ystyrlon drwy’r system gynllunio. Mae’r adroddiad hefyd yn cynnig adolygu Polisi Cynllunio Cymru a chreu nodyn cyngor technegol ar ymaddasu i newid hinsawdd er mwyn sicrhau bod penderfyniadau cynllunio yn ymgorffori ystyriaethau ynghylch cydnerthedd yn llawn.

Mae ein hadroddiad yn amlinellu camau ymarferol i gryfhau cydnerthedd seilwaith, gan gynnwys sefydlu hwb dyfodol yr hinsawdd ar gyfer data a deallusrwydd, gwella prosesau asesu prosiectau, a sicrhau ffrydiau ariannu pwrpasol ar gyfer gwaith ymaddasu. Credwn fod pwysigrwydd platfformau data cadarn, a chydweithio traws-sector i lywio’r broses o wneud penderfyniadau a monitro cynnydd, yn hanfodol i’n holl awgrymiadau.

Ochr yn ochr â’n hadroddiad, rydym wedi cyhoeddi pecyn cymorth ymgysylltu â’r gymuned, sy’n darparu canllawiau ymarferol ar gyfer cynnwys cymunedau lleol yn y broses gynllunio, a’r broses o wneud penderfyniadau ar seilwaith. Mae hyn wedi dysgu oddi wrth brofiadau gwaith yr ymarfer arbrofol gyda chymuned Grangetown yng Nghaerdydd. Mae’r pecyn cymorth yn pwysleisio ymgysylltiad cynnar a chynhwysol i feithrin ymddiriedaeth, gwella canlyniadau prosiectau, a sicrhau tegwch. Mae’n amlinellu egwyddorion fel tryloywder, hygyrchedd a chyd-ddylunio, gan gynnig dulliau cam wrth gam ar gyfer ymgynghori, gweithdai cyfranogol, a dolenni adborth. Mae hefyd yn tynnu sylw at ba mor bwysig yw hi i deilwra dulliau i gymunedau amrywiol a defnyddio offer digidol ochr yn ochr ag ymgysylltu wyneb yn wyneb i gynyddu cyrhaeddiad ac effeithiolrwydd i’r eithaf.

Mae ein gwaith eleni wedi ein galluogi i ymestyn ein cyfranogiad mewn ymarferion ymgysylltu â phobl ifanc a’r gymuned. Rydym yn parhau â’n gwaith yn Grangetown yn 2026 ac yn falch o fod yn cefnogi grwpiau cymunedol yn yr ardal i symud sgyrsiau sy’n ymwneud â newid hinsawdd yn eu blaen.

Gwaith blwyddyn 4 – asesiad o seilwaith y dyfodol

Y prif gomisiynwyr: David Clubb, Aleena Khan a Nick Tune

Yn dilyn adborth o sgyrsiau blaenorol a chytundeb Llywodraeth Cymru i barhau i ariannu’r comisiwn fel y gall barhau â’i waith yn 2025–2026, rydym wedi dechrau gweithio ar asesiad o seilwaith Cymru.

Rydym wedi penodi Arcadis i’n cynorthwyo gyda’r gwaith hwn i asesu’r canlynol:

• Y materion cyfredol yn ymwneud â’r prif sectorau seilwaith yng Nghymru
• Cyflwyno data presennol ar y materion hyn mewn ffordd hawdd ei defnyddio a’i deall
• Ymgysylltu â rhanddeiliaid sy’n gweithredu yn y sectorau hyn i gael barn ar y materion a wynebir; a
• Defnyddio syniadau ar gyfer y dyfodol i ragweld ein hanghenion seilwaith yn y dyfodol yng Nghymru er mwyn ceisio datrysiadau radical

At ddibenion y prosiect hwn, rydym yn diffinio’r prif sectorau seilwaith yng Nghymru fel a ganlyn:

• Ynni (gan gynnwys dosbarthu a throsglwyddo trydan, nwy a gwres)
• Dŵr (gan gynnwys llifogydd a rheoli dŵr croyw / gwastraff)
• Trafnidiaeth (gan gynnwys ffyrdd, trafnidiaeth gyhoeddus a theithio llesol)
• Economi gylchol / rheoli gwastraff
• Digidol / telathrebu

Bydd allbynnau penodol y prosiect hwn yn cynnwys:

• Dangosfwrdd o ystadegau a materion seilwaith cyfredol Cymru
• Cyfres o weithdai bord gron, sy’n canolbwyntio ar sectorau, gan ddefnyddio technegau’r dyfodol
• Dogfennau ‘chwarae ein rhan’ penodol i’r sector ar gyfer pob maes seilwaith
• Adroddiad(au) ysgrifenedig sy’n cynnwys y meysydd gweithredu y cytunwyd arnynt

Mae gwaith ymchwil yn mynd rhagddo ar y prosiect hwn ar hyn o bryd. Bydd y comisiwn yn trefnu digwyddiad Symposiwm Seilwaith Cymru ym mis Mawrth 2026 i rannu’r canfyddiadau a chreu trafodaeth ar yr anghenion seilwaith mwyaf dybryd ar gyfer tymor nesaf y Senedd.

Gwaith blwyddyn 4 – ymchwil ar gyflawni seilwaith

Y prif gomisiynydd: Jen Baxter

Yn ystod tymor y Senedd hwn, mae’r comisiwn wedi cynnal amryw o brosiectau ymchwil, wedi siarad â nifer o randdeiliaid, ac wedi ymweld â sawl rhan o’r wlad i ddeall y problemau seilwaith sy’n wynebu Cymru ar hyn o bryd. Rydym wedi canfod bod gan Gymru hanes cymysg o gyflawni prosiectau seilwaith mawr. Dros yr 20 mlynedd diwethaf bu rhai prosiectau proffil uchel nad ydynt wedi eu gwireddu neu nad ydynt wedi cael eu datblygu yn y pen draw. Mae’r comisiwn yn credu bod hyn wedi gadael y cymunedau cartref a’r genedl â theimlad o golled, siom a methiant i wireddu unrhyw fuddion economaidd a chymdeithasol.

Trwy gydol ein gwaith a’n hymdrechion ymgysylltu mae sawl thema gyffredin wedi dod i’r amlwg yn aml y mae’r comisiwn yn credu bod angen ymchwilio iddynt ymhellach i ddatgelu rhai o achosion sylfaenol sy’n esbonio pam na wireddwyd y prosiectau mawr hyn. Mae’r ‘themâu’ hyn yn dod o dan y categorïau canlynol:

• Economeg a chyllid
• Sgiliau (o fewn y sector a’r bobl hynny sy’n gyrru prosiectau yn eu blaen)
• Yr amgylchedd gwleidyddol
• Rôl ymgysylltu
• Y systemau cynllunio statudol / trwyddedu amgylcheddol

Nid yw hynny’n golygu bod pob prosiect yn profi’r un dynged, a hoffai’r comisiwn hefyd ddeall sut y cyflawnwyd y prosiectau llwyddiannus yng Nghymru, fel y gellir dysgu a rhannu o’r profiadau hyn yn achos prosiectau eraill o fewn y sector cyflawni seilwaith.

I gael gwybod mwy am y mater hwn rydym wedi comisiynu Arup i ymchwilio a dadansoddi rhai o brosiectau seilwaith Cymru sydd wedi bod yn llwyddiannus ac yn aflwyddiannus ar hyd gwahanol gamau’r prosiectau.  Y nod yw casglu gwybodaeth, data ac ystadegau, a all ategu dealltwriaeth anecdotaidd y comisiwn a thynnu sylw at y problemau systemig sy’n atal prosiectau rhag cael eu cyflawni’n llwyddiannus ar draws y sectorau seilwaith.

Bydd yr ymchwil yn gwneud y canlynol:

• Ein helpu i ddeall y prif ffactorau sy’n atal prosiectau seilwaith mawr rhag cael eu cyflawni yng Nghymru
• Yn defnyddio astudiaethau achos i dynnu sylw at yr hyn sy’n gwneud prosiectau yn llwyddiannus, a’r hyn sy’n atal prosiectau eraill rhag cael eu cyflawni
• Yn defnyddio arolygon o randdeiliaid a chyfweliadau â rhanddeiliaid, datblygwyr a hyrwyddwyr allweddol cynlluniau i ymchwilio i’r problemau
• Yn cefnogi unrhyw ganfyddiadau gyda data, pan fydd ar gael, i ddangos tystiolaeth o gasgliadau cyffredinol yr adroddiadau.

Bydd pwyslais yr ymchwil ar brosiectau a gefnogir gan y sector cyhoeddus, lle mae angen ymyrraeth gan y wladwriaeth i wireddu buddion llawn cynllun i’r cymunedau ehangach.

Bydd yr wybodaeth hon yn cael ei defnyddio i ddatblygu argymhellion i Lywodraeth Cymru, a hefyd i lywio rhaglen waith y comisiwn ar gyfer tymor nesaf y Senedd.

Gwarchodwr natur y comisiwn

Yn 2024, gwnaethom argymell i Lywodraeth Cymru y dylai natur gymryd rhan yn y broses o wneud penderfyniadau ar bolisïau sy’n ymwneud â llifogydd. Ar ôl argymell y cam hwn i Lywodraeth Cymru, gwnaethom fabwysiadu’r cysyniad hefyd gan ystyried y dylai’r comisiwn fod yn arloeswr wrth sefydlu rôl gwarcheidwad natur.

Roeddem am gael profiad uniongyrchol o weithio gyda gwarcheidwad natur, a helpu i rannu ein profiadau fel y gallai eraill ystyried cyfle tebyg mewn ffordd sy’n cael ei llywio’n well.

Yn 2025, gosodwyd y sylfeini ar gyfer y gorchwyl hwn, drwy wahodd Simeon Rose, cyd-greawdwr Nature on the Board, i ddisgrifio sut y gallai comisiynydd natur weithio yn achos y comisiwn, neu i gyrff cyhoeddus eraill yng Nghymru. Gwahoddwyd Dr Eurig Salisbury o Adran y Gymraeg a’r Astudiaethau Celtaidd ym Mhrifysgol Aberystwyth hefyd, i fyfyrio ar dreftadaeth ddiwylliannol Cymru, sy’n rhoi persbectif unigryw ar roi llais i natur, sy’n gynyddol berthnasol, yma. Lluniodd Dr Salisbury gerdd (gweler y blwch) a fideo hefyd i ddod â’r syniadau hyn yn fyw.

Dewch, rhoddwn le i natur wrth y bwrdd …
Ond mae gweld lygad yn llygad â hi’n
Anoddach tasg nag ysgwyd llaw wrth gwrdd
Dros baned fach o de, fe dybiwn i,
Ac ni fydd siarad mân yn gwneud y tro
Am hyn a’r llall mewn sgwrs â’r lli a’r coed
A’r mawn, a gydag un mor hir ei cho‘,
Byddwn yn gynnil gyda’r gair ‘erioed’.
Ond er mwyn popeth, wir, na fyddwn fud
Wrth syllu i lygaid yr ymwybod maith,
Na, gwnawn yn fawr o’n hetifeddiaeth ddrud
Sy bron cyhyd â’i gwybod hi: ein hiaith,
Sy’n cronni doethinebau’r tymor hir.
Pa obaith deall hebddi hyn o dir?

Yn haf 2025, bu’n bleser cael cyhoeddi bod y comisiwn wedi penodi Elspeth Jones yn warcheidwad natur am gyfnod arbrofol o chwe mis.

Ym mis Hydref, roeddem yn falch o gomisiynu Lawyers for Nature i weithio gyda ni i ddatblygu egwyddorion ar gyfer cynrychioli natur o fewn y prosesau o wneud penderfyniadau, gan ganolbwyntio ar sut y gall unigolyn weithredu’n effeithiol fel gwarcheidwad natur. Bydd eu gwaith yn cynnwys adolygiad wedi ei dargedu ar gynrychiolaeth natur a llywodraethu amgylcheddol, datblygu egwyddorion clir ac ymarferol i lywio unrhyw sefydliadau sy’n mabwysiadu modelau tebyg, a chynhyrchu adroddiad sy’n amlinellu eu canfyddiadau a’u hargymhellion. Nod y prosiect yw mynd i’r afael â heriau megis achub ar fuddiannau amrywiol natur, sicrhau atebolrwydd a chyfreithlondeb, a lliniaru’r cyfyngiadau sy’n deillio o gael un cynrychiolydd yn unig.

Byddwn yn rhannu ein canfyddiadau ac yn hyrwyddo ein gwaith mewn digwyddiad yn y Senedd ym mis Ionawr 2026.

Myfyrdodau’r comisiynydd

Helen Armstrong

Steve Brooks

Dros y flwyddyn ddiwethaf, mae’r comisiwn wedi gwneud cynnydd sylweddol o ran cryfhau’r sylfaen dystiolaeth a’r wybodaeth y mae ei hangen i gefnogi seilwaith hirdymor a gwydn i Gymru.

Mae cyhoeddiad ‘Storm Berffaith’ eleni, ein hadroddiad ar gyfer blwyddyn 3, wedi rhoi cyfle inni i ddyfnhau ein dealltwriaeth o sut y mae cymunedau, cyrff cyhoeddus a darparwyr seilwaith yn ymateb i bwysau cynyddol gymhleth sy’n gysylltiedig â newid hinsawdd.

Gan gydweithio’n agos â chomisiynwyr eraill, yr ysgrifenyddiaeth, ac ystod eang o randdeiliaid, rydym wedi gallu dysgu gwersi sy’n tynnu sylw at gryfderau’r systemau presennol a’r meysydd lle mae angen diwygio ymhellach.

Wrth fyfyrio’n ehangach ar fy nghyfnod fel comisiynydd ers 2021, rwyf wedi gwerthfawrogi annibyniaeth y comisiwn, sydd wedi ein galluogi i gasglu safbwyntiau amrywiol, cynnig her adeiladol, a chyflwyno’r achos dros feddwl hirdymor mewn amgylchedd polisi, sy’n aml yn cael ei ddominyddu gan bwysau y mae angen mynd i’r afael â hwy ar unwaith. Dros y pedair blynedd hyn, rwyf wedi gwerthfawrogi’n arbennig y cyfle i hyrwyddo dulliau sy’n rhoi pobl, lleoedd a chyfiawnder cymdeithasol wrth wraidd y broses o wneud penderfyniadau ynghylch seilwaith. Wrth i’r comisiwn ddechrau ar ei gam nesaf o waith, bydd y mewnwelediadau a ddatblygwyd trwy ein gwaith yn darparu sylfaen gadarn ar gyfer effaith barhaus. Rwy’n ddiolchgar i gydweithwyr a phartneriaid am eu harbenigedd, eu cydweithrediad, a’u hymrwymiad parhaus i ddyfodol Cymru.

Aleena Khan

Eluned Parrott

Eurgain Powell

Nick Tune