Hen safle, dechreuadau newydd

Roedd ymweliad astudio haf 2026 NICW â Phort Talbot yn ailymweliad â safle olaf y Comisiwn blaenorol yn 2021, ond yn amlwg gyda llawer o ddiweddariadau yn ystod y pum mlynedd ers hynny.

Ym mis Chwefror 2024, ysgrifennodd ein Dirprwy Gadeirydd, Dr Jen Baxter, ddarn am ganlyniadau cau’r ffwrneisi chwyth ym Mhort Talbot. Mae’r ymweliad safle hwn yn digwydd yng nghyd-destun y cau bellach wedi digwydd — a realiti effaith y newid yn nyluniad y gwaith dur ar y gymuned leol.

Y man cyntaf ar ein hymweliad oedd gwaith dur Tata. Nid yw’r gair ‘stop’ yn gwneud cyfiawnder â graddfa’r lle, sy’n ymestyn am gilometrau ar hyd arfordir Castell-nedd Port Talbot; felly, yn ymarferol, mae’n golygu taith sylweddol ar hyd ffyrdd sydd wedi’u hamgylchynu gan adeiladau diwydiannol mawr a darnau o gyfarpar.

Cyflogaeth ym Mhort Talbot

Bu llawer o erthyglau yn y wasg am gau’r ffwrneisi chwyth ar y safle, gan gynnwys am y gostyngiad enfawr dilynol yn allyriadau CO2 Cymru.

Yr ofn mwyaf a fynegwyd gan y gymuned leol cyn y cau oedd colli swyddi, gan gynnwys yn y gadwyn gyflenwi leol. Fodd bynnag, dywedwyd wrthym mai dim ond tua 120 o ddiswyddiadau gorfodol a fu drwy gydol y broses, gyda llawer o bobl yn cymryd diswyddiad gwirfoddol; a hefyd straeon am bobl yn penderfynu ymddeol yn raddol, tra’n hyfforddi pobl ifanc i gynnal sgiliau a ddatblygwyd dros ddegawdau yn y sector.

Yn groes i’r ofnau gwaethaf, mae’n ymddangos na fu unrhyw newid sylweddol mewn ystadegau cyflogaeth yn lleol. Bydd y gwaith yn dal i gyflogi tua 2,000 o bobl pan fydd y trosi i ffwrnais arc drydan wedi’i gwblhau, a bydd y newid yn y gweithrediad yn lleihau mewnforion cynhyrchion o filiynau o dunelli bob blwyddyn.

Mae cynlluniau ar gyfer datblygu nifer o safleoedd diwydiannol ger Parcffordd Port Talbot; pan siaradom â swyddog o Gyngor Castell-nedd Port Talbot, roeddent yn obeithiol ofalus am y dyfodol. Mae’r tir sydd ar gael i’w ddatblygu yn cynnwys tua 120 hectar ym Mharc Ynni Baglan; gallai datblygiadau eraill yn yr ardal gynnwys sefydliadau sgiliau a hyfforddiant i barhau i osod cymunedau Port Talbot a thu hwnt mewn sefyllfa dda ar gyfer y dyfodol.

Paratoadau ar gyfer y ffwrnais arc drydan

Mae’r Ffwrnais Arc Drydan (EAF) yn fuddsoddiad enfawr i Tata Steel ac i Lywodraeth y DU. Cytunwyd ar gyllid cyhoeddus o £500m yn 2025, i helpu i gefnogi’r £750m o gyllid sy’n dod gan Tata Steel ei hun.

Bydd y cyllid hwn yn helpu i ddiogelu cynhyrchu dur ym Mhort Talbot drwy ailgylchu ystod eang o ddeunydd sgrap, yn ogystal â chefnogi cynhyrchu diwydiannol lleol a dwy fil o swyddi (ynghyd â nifer o swyddi yn y gadwyn gyflenwi).

Bydd allyriadau carbon o gynhyrchu dur yn gostwng tua 90% o’i gymharu â chynhyrchu gan ddefnyddio’r ffwrneisi chwyth, gan roi hwb enfawr i ddull Cymru o weithgynhyrchu sero-carbon.

Roedd y Comisiynwyr wedi’u plesio gan gyflymder datblygu’r safle, gan glywed am amrywiaeth o gymhlethdodau yn amrywio o ‘syrpréis’ pan oedd gwaith cloddio wedi’i wneud, i heriau i waith y Grid Cenedlaethol ar wella’r cysylltiad â’r grid er mwyn galluogi’r capasiti enfawr sydd ei angen i doddi dur bron yn barhaus.

Rhan ‘Porthladd’ Port Talbot

Ein stop nesaf oedd man gwylio lle disgrifiodd Cathy Hall, prifgynlluniwr gydag ABP a Phrif Weithredwr dros dro y Porthladd Rhydd Celtaidd, yr uchelgais i Bort Talbot ddod yn ganolbwynt ar gyfer y twf tebygol mewn datblygiadau gwynt arnofiol ar y môr (FLOW) ym Môr Celtaidd.

Mae llawer o heriau presennol, gan gynnwys cadw’r porthladd yn ddigon dwfn drwy garthu i ganiatáu i’r llongau mwyaf angori, a chael gwared ar rai o’r craeniau enfawr a oedd yn gysylltiedig â dadlwytho’r deunyddiau crai oedd eu hangen i gynhyrchu dur gan ddefnyddio’r ffwrneisi chwyth.

Fodd bynnag, mae’r cyfle yn un enfawr o bosibl; gallai Port Talbot fod yn rhan hynod ategol o gysyniad cyfan y Porthladd Rhydd Celtaidd, gan gefnogi datblygiad FLOW drwy gynnig porthladd deniadol ar gyfer defnyddio’r seilwaith mawr iawn sy’n gysylltiedig â thyrbinau FLOW.

Bae Baglan

Yna gwnaethom stop byr yn Safle Strategol Bae Baglan, 950 erw (Parc Ynni Baglan gynt), i glywed am y cynlluniau ar gyfer y safle hwn sy’n eiddo i Lywodraeth Cymru. Roedd yn siomedig clywed nad oedd y perchnogion preifat blaenorol wedi gwireddu potensial y safle yn llawn pan gafodd ei brynu gan BP; ond mae gobaith ar gyfer y dyfodol, gan fod y safle bellach mewn dwylo cyhoeddus, y gall y gwaith adfer sylweddol sydd ei angen ddigwydd er budd cymunedau lleol, gan greu cyfleoedd gwaith ar safle sydd â chysylltiadau strategol da. 

Trafodaeth â Rhanddeiliaid

Yn y prynhawn, amlygodd ein trafodaeth â rhanddeiliaid yr heriau cynyddol o weithio gyda busnesau bach a chanolig i ddarparu’r sgiliau sydd eu hangen ar economi sy’n newid, ochr yn ochr â’r cyfleoedd a gyflwynir gan yr Asiantaeth Ddatblygu arfaethedig. Roedd ymdeimlad cryf o ansicrwydd, gyda cholli Tata fel ffynhonnell cyflogaeth sicr a hirdymor yn creu pryder sylweddol. Er i fentrau fel y Porthladd Rhydd Celtaidd gael eu codi fel atebion posibl, cydnabuwyd na fydd un ymyriad unigol yn disodli’n llawn y sefydlogrwydd a ddarparwyd yn flaenorol gan gyflogwyr mawr, er y bu trafodaeth ynghylch a oedd y model hwnnw’n gynaliadwy ynddo’i hun. Disgrifiodd cyfranogwyr dirwedd gymhleth, gyda “llawer o sŵn” ynghylch cyfleoedd yn y dyfodol, gan ei gwneud yn anodd i fusnesau, darparwyr hyfforddiant ac unigolion gynllunio’n hyderus.

Thema a gododd dro ar ôl tro oedd yr anhawster o alinio darpariaeth sgiliau â galw’r dyfodol. Mae cwricwla yn anochel yn cymryd amser i addasu, ac mae rhagweld anghenion diwydiannau sy’n dod i’r amlwg yn parhau’n heriol yn ei hanfod. Mae hyn yn arbennig o amlwg wrth ystyried yr angen am sgiliau “cofleidiol” sy’n cefnogi sectorau penodol, yn ogystal â’r oedi rhwng newid economaidd a datblygu prentisiaethau o fewn cadwyni cyflenwi. Pwysleisiodd rhanddeiliaid fod effaith trawsnewidiadau diwydiannol yn ymestyn ymhell y tu hwnt i’r prif ffigurau ar golli swyddi, gan effeithio ar gwmnïau llai a llwybrau hyfforddi dros gyfnod hwy. Mewn ymateb, galwyd am Strategaeth Sgiliau Genedlaethol gliriach a chydweithio cryfach rhwng busnesau bach a chanolig i gronni capasiti a rhannu dulliau gweithredu.

Bu’r drafodaeth hefyd yn archwilio rôl ehangach seilwaith a chynllunio hirdymor wrth gefnogi economïau lleol. Holodd cyfranogwyr pa mor effeithiol y mae prosiectau’r dyfodol wedi’u halinio â datblygu’r gweithlu, ac a oes digon o gynllunio ymlaen llaw ar waith i wneud y gorau o fudd lleol. Ochr yn ochr ag ystyriaethau economaidd, roedd pryder hefyd am yr effaith gronnus ar iechyd corfforol a meddyliol sy’n gysylltiedig â newid diwydiannol ac am ddigonolrwydd systemau cymorth i unigolion a chymunedau yr effeithir arnynt. Yn gyffredinol, roedd cytundeb ar yr angen i feithrin mwy o wydnwch o fewn y gweithlu, gan arfogi pobl nid yn unig â sgiliau penodol i sector, ond hefyd â’r gallu i addasu sydd ei angen i lywio ansicrwydd a newid strwythurol parhaus. Diolch yn fawr i’n gwesteiwyr yn Tata Steel a Chyngor Castell-nedd Port Talbot, yn ogystal â’r holl randdeiliaid a gyfrannodd at ddiwrnod hynod ddiddorol a meddylgar.