Rydym yn aml yn clywed bod polisïau newydd yn gyfleoedd unwaith mewn cenhedlaeth. Weithiau mae hyn yn wir hyd yn oed, ac mae hynny’n sicr yn wir am reoleiddio dŵr yng Nghymru. Yn ddiweddar, dechreuodd Llywodraeth Cymru ymgynghoriad drwy Bapur Gwyrdd, “Llunio Dyfodol Llywodraethiant Dŵr yng Nghymru”, sy’n anelu at sefydlu rheoleiddiwr economaidd a strategaeth ddŵr hirdymor i Gymru.

Mae’n dilyn adolygiad Cunliffe a oedd yn cydnabod yr anghysondebau cyfreithiol a rheoleiddiol o ran dull cydweithredol ar gyfer Cymru a Lloegr. Bydd rheoleiddiwr economaidd newydd i Gymru yn galluogi blaenoriaethau cyfreithiol a pholisi Cymru i gael eu hymgorffori yn y diwydiant dŵr. Yn ddi-os, bydd y cynsail yn ddiddorol i feysydd dadleuol eraill hefyd; mae’r rheoleiddiwr ynni, Ofgem, wedi cael ei feirniadu yn y gorffennol am ei anhyblygrwydd o ran y gyfraith yng Nghymru mewn perthynas â rheoleiddio’r DU.

Dechreuodd ein hymateb drwy dynnu sylw at gyflwr ecolegol ein hafonydd. Dim ond 40% o gyrff dŵr Cymru a sicrhaodd statws ecolegol ‘da’ yn 2024, llawer yn is na’r targed o 100% a osodwyd ar gyfer 2027 o dan y Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr. Yn anffodus, yn sgil ymadael â’r Undeb Ewropeaidd (Brexit), fe gollon ni’r ‘ffon’ o ddirwyon oherwydd ein diffyg cydymffurfedd. Gyda cholli budd ariannol, mae’n ymddangos mai’r unig gymhelliant i wella yw’r achos moesol, sy’n amlwg wedi methu.

Mae hyd yn oed y ffigur 40% hwn bron yn sicr yn camliwio’r sefyllfa; yng Nghymru nid yw CNC yn monitro ar gyfer pedair set o lygryddion sy’n rhan o waith samplu rheolaidd yn Lloegr. O ganlyniad, er bod ein hafonydd yn ymddangos yn ystadegol lanach na’r rhai ar draws y ffin, mae’n ymddangos yn annhebygol y gall y dystiolaeth roi’r sicrwydd hwn i ni.

Felly, mae ein hymateb yn cael ei gyd-destunoli gan natur; o ystyried bod Llywodraeth Cymru wedi datgan Argyfwng Natur, a bod dŵr yn sylfaen i fywyd, rhaid i reoleiddiwr yn y dyfodol gael pwerau i orfodi camau gweithredu i leihau llygredd, gan gynnwys drwy bolisïau i leihau llygryddion sy’n mynd i mewn i gyrsiau dŵr. Mae cenedlaethau’r dyfodol yng Nghymru yn haeddu amgylchedd dŵr o doreithrwydd ecolegol gwirioneddol. Rhaid adeiladu’r strwythurau llywodraethu newydd gyda’r uchelgais honno yn ganolog iddynt.

Dangosodd ein hadroddiad Meithrin y Gallu i Wrthsefyll Llifogydd fod glawiad eithafol bellach yn arferol yn hytrach nag yn eithriadol. Mae Asesiad Seilwaith Dŵr 2026 yn cadarnhau bod asedau sy’n heneiddio a risg cynyddol o sychder yn gofyn am newid o ymatebion adweithiol, tymor byr tuag at gynllunio rhagweithiol, hirdymor. Rhaid i unrhyw strwythurau llywodraethu a sefydliadol newydd osod golwg wirioneddol holistaidd wrth eu gwraidd.

Gall rheoleiddiwr sy’n benodol i Gymru ddarparu atebolrwydd cliriach ac amgylchedd mwy rhagweladwy ar gyfer buddsoddiad hirdymor. Rhaid i’r corff newydd weithredu o dan strategaeth statudol 25 mlynedd o leiaf, gyda chanllawiau amlflwyddyn rhwymol ar gyfer adolygiadau prisiau. Dylai’r corff fod ag annibyniaeth statudol sy’n debyg i Archwilio Cymru, a rhaid iddo gadw dirwyon a chymhellion cyflawni canlyniadau yng Nghymru ar gyfer ailfuddsoddi mewn gwelliannau o ran dŵr a’r amgylchedd.

Rydym hefyd yn nodi bod y targed o gael y rheoleiddiwr yn weithredol erbyn 2030 i arwain yr adolygiad prisiau PR34 yn uchelgeisiol. Rydym wedi arsylwi bod gweision sifil weithiau’n cael trafferth rheoli’r gofynion a wneir ohonynt, ac mae pryderon na fydd digon o adnoddau wedi’u neilltuo i weithredu’r newidiadau deddfwriaethol a rheoleiddiol sylweddol sydd eu hangen mewn amserlen mor fyr.

Un o’r cynigion mwyaf arwyddocaol yn y Papur Gwyrdd yw creu Swyddogaeth Cynllunio System Genedlaethol. Dylai dull strategol alluogi ffordd o feddwl holistaidd a hirdymor, gan greu hyder mewn cymunedau ac yn y diwydiant na fydd ystyriaethau gwleidyddol tymor byr yn newid y cyfeiriad cyffredinol.

Rydym yn argymell bod y swyddogaeth gynllunio hon yn cael ei lleoli o fewn rheoleiddiwr newydd Cymru, ar yr amod bod ei annibyniaeth weithredol a’i gylch gwaith traws-sector yn cael eu diogelu’n gadarn. Rhaid iddo fod â’r awdurdod a’r ddyletswydd i integreiddio cynllunio dŵr â strategaethau defnydd tir, tai, ynni, perygl llifogydd a thrafnidiaeth, gan atal y math o benderfyniadau seilwaith ynysig sydd wedi tanseilio dull gweithredu strategol Cymru. Rhaid i waith cynllunio system effeithiol hefyd gynnwys trefniadau trawsffiniol cadarn ar gyfer dalgylchoedd a rennir fel afon Hafren ac afon Dyfrdwy. Ni allwn beryglu awdurdod rheoleiddio yn ystod y cyfnod pontio.

Yn ein holl ymatebion drwyddi draw mae pryder o ran ymddiriedaeth y cyhoedd. Mae hyder yn system ddŵr Cymru wedi cael ei erydu gan flynyddoedd o berfformiad gwael, atebolrwydd annigonol, a data anhryloyw. Mae ailadeiladu’r ymddiriedaeth honno yn gofyn am ymrwymiad gwirioneddol i dryloywder: dangosfyrddau perfformiad deongliadol, asesiadau gwydnwch yn ôl dalgylch, a data ar iechyd afonydd sy’n hygyrch i gymunedau, nid arbenigwyr yn unig.

Rydym hefyd yn credu y dylai natur gael llais gwirioneddol ar lefel gwneud penderfyniadau gan sefydliadau sy’n seiliedig ar ddŵr. Ni fyddai cynrychiolaeth natur orfodol ar fyrddau yn fwy priodol nag mewn sector lle mae ei holl bwrpas yn ymwneud â stiwardio’r amgylchedd dŵr.

Gallai’r diwygiadau a amlinellir yn y Papur Gwyrdd hwn, os cânt eu cyflawni gydag uchelgais a gofal, osod cynsail ar gyfer sut mae Cymru’n cydlynu gwaith llywodraethu seilwaith ar draws pob sector. Rydym yn barod i chwarae ein rhan. Gallwch ddarllen ein hymateb llawn ar ein gwefan.

---