{"id":6660,"date":"2025-04-28T12:07:49","date_gmt":"2025-04-28T11:07:49","guid":{"rendered":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/nature-in-wales-cultural-heritage\/"},"modified":"2025-04-28T13:01:47","modified_gmt":"2025-04-28T12:01:47","slug":"nature-in-wales-cultural-heritage","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/nature-in-wales-cultural-heritage\/","title":{"rendered":"Natur yn nhreftadaeth ddiwylliannol Cymru"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-cover alignfull is-light\" style=\"min-height:556px;aspect-ratio:unset;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" class=\"wp-block-cover__image-background wp-image-6453 size-large\" alt=\"A colourful mural depicting scenes from the Mabinogion is painted on top of this water tower.\" src=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/Mabinogion-1024x683.avif\" style=\"object-position:50% 41%\" data-object-fit=\"cover\" data-object-position=\"50% 41%\" srcset=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/Mabinogion-1024x683.avif 1024w, https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/Mabinogion-300x200.avif 300w, https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/Mabinogion-768x512.avif 768w, https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/Mabinogion-1536x1024.avif 1536w, https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/Mabinogion.avif 1726w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><span aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-cover__background has-background-dim-0 has-background-dim\" style=\"background-color:#717670\"><\/span><div class=\"wp-block-cover__inner-container is-layout-constrained wp-block-cover-is-layout-constrained\">\n<p class=\"has-text-align-center has-large-font-size wp-block-paragraph\"><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\" style=\"font-size:60px\">R\u00f4l natur yn nhreftadaeth ddiwylliannol Cymru<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group alignfull is-layout-constrained wp-container-core-group-is-layout-a1727f98 wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<div class=\"wp-block-columns alignfull is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-f56f613f wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-content-justification-left is-layout-constrained wp-container-core-column-is-layout-c22df8bb wp-block-column-is-layout-constrained\" style=\"padding-right:0;padding-left:0;flex-basis:20%\">\n<div class=\"wp-block-group has-background is-content-justification-left is-layout-constrained wp-container-core-group-is-layout-682a1295 wp-block-group-is-layout-constrained wp-container-1 is-position-sticky block-visibility-hide-small-screen\" style=\"background-color:#fafafa;padding-top:0px;padding-right:0px;padding-bottom:0px;padding-left:0px\">\n<div style=\"height:21px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<nav aria-label=\"Table of Contents\" class=\"wp-block-table-of-contents has-medium-font-size\"><ol><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/nature-in-wales-cultural-heritage\/#dewch-rhoddwn-le-i-natur-wrth-y-bwrdd\">Dewch, rhoddwn le i natur wrth y bwrdd<\/a><\/li><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/nature-in-wales-cultural-heritage\/#pwyll\">Pwyll<\/a><\/li><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/nature-in-wales-cultural-heritage\/#cymraeg\">Cymraeg<\/a><\/li><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/nature-in-wales-cultural-heritage\/#guto-r-glyn\">Guto\u2019r Glyn<\/a><\/li><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/nature-in-wales-cultural-heritage\/#rol-crefydd\">R\u00f4l crefydd<\/a><\/li><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/nature-in-wales-cultural-heritage\/#anifeiliaid-mewn-llenyddiaeth\">Anifeiliaid mewn llenyddiaeth<\/a><\/li><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/nature-in-wales-cultural-heritage\/#pwer-barddoniaeth\">P\u0175er barddoniaeth<\/a><\/li><\/ol><\/nav>\n\n\n\n<div style=\"height:20px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\" style=\"border-width:1px;padding-right:var(--wp--preset--spacing--60);padding-left:var(--wp--preset--spacing--60);flex-basis:60%\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ysgrifennwyd y traethawd hwn gan Dr Eurig Salisbury, Adran Astudiaethau Cymraeg a Cheltaidd, Prifysgol Aberystwyth, fel rhan o achos CSCC dros ymgorffori Comisiynydd i gynrychioli Natur.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"dewch-rhoddwn-le-i-natur-wrth-y-bwrdd\">Dewch, rhoddwn le i natur wrth y bwrdd<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Felly, beth yw ystyr rhoi lle i natur wrth y bwrdd, yma yng Nghymru yn 2025? Un o argymhellion adroddiad Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru ar wrthsefyll llifogydd yn 2021 oedd sicrhau bod ar fyrddau rheoli cyrff cyhoeddus le i natur. Hynny yw, bod sedd yn cael ei neilltuo\u2019n llythrennol wrth y bwrdd i unigolyn a fyddai\u2019n eiriol dros fuddiannau byd natur. Mae\u2019n argymhelliad blaengar a heriol sy\u2019n deffro\u2019r dychymyg. Dechreuais feddwl o ddifri, pe bawn yn dod wyneb yn wyneb \u00e2 natur am y bwrdd \u00e2&nbsp;mi, sut yn y byd y byddwn yn dechrau sgwrs \u00e2&nbsp;hi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Teimlo fel llo y byddwn i yn y lle cyntaf, mae\u2019n si\u0175r, heb fedru torri gair \u00e2 hi! Ar ei phatshyn hi ry\u2019n ni i gyd yn byw, wedi\u2019r cyfan, ac fe fu hi yma oesau lawer o\u2019n blaenau. Byddai siarad \u00e2&nbsp;hi fel siarad \u00e2\u2019r ddaear ei hun, bron iawn. Beth fedrwn i ei ddweud o bwys wrth un sy\u2019n mesur amser nid fesul awr a blwyddyn a chanrif, ond fesul eon? Bydden ni fel dau enaid anghyt\u00fbn, dau\u2019n rhedeg ar lwybrau cwbl wahanol ac estron i\u2019w gilydd.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"pwyll\">Pwyll<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Meddyliais yn fy nigalondid am Bwyll Pendefig Dyfed yn ail gainc y Mabinogi\u2019n gweld o Orsedd Arberth y ferch harddaf a welsai erioed yn marchogaeth heibio ar geffyl gwyn, a neb o\u2019i weision yn medru dod yn agos ati. Po gyflymaf y marchogent ar ei h\u00f4l, pellaf yn y byd y trotiai hithau\u2019n araf oddi wrthynt. Gweld rhyfeddod o\u2019u blaenau ond, fel mewn hunllef, methu\u2019n l\u00e2n \u00e2\u2019i gyrraedd.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ond dyma ailfeddwl. Fe lwyddodd Pwyll yn y pen draw i gael y ferch hardd honno i arafu ei cham, a hynny drwy fynd ei hunan ar ei h\u00f4l ac, yn syml iawn, drwy alw arni. Rhannu iaith oedd yr allwedd yn y stori honno, a chafodd Pwyll wybod mai Rhiannon oedd enw\u2019r ferch, a\u2019i bod hi \u00e2\u2019i bryd, wedi\u2019r cyfan, ar ei briodi. A fedren ninnau heddiw, efallai, rannu iaith \u00e2 natur, a dod drwy hynny i\u2019w hadnabod yn well?<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"cymraeg\">Cymraeg<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Efallai\u2019n wir. Er mwyn dod \u00e2 dau anghymharus ynghyd, rhaid canolbwyntio ar yr hyn sy\u2019n gyffredin rhyngddynt. Na, nid oes gan natur iaith, fel y cyfryw. A dweud y gwir, mae\u2019r gallu i drin iaith yn un o\u2019r doniau sy\u2019n gosod y ddynoliaeth ar wah\u00e2n i weddill y greadigaeth. Peth anghyfiaith yw natur, ar un ystyr. Eto i gyd, mae ein hiaith a\u2019r hyn ry\u2019n ni\u2019n ei greu \u00e2 iaith yn medru codi uwchlaw\u2019n bywydau unigol ni, bob un ohonom. Maent yn bethau hirhoedlog mewn ffordd nad ydyn ni feidrolion. Nid mor hirhoedlog \u00e2 rhai o brosesau natur, efallai, ac ni ellir, hyd yn hyn, fesur iaith mewn eonau. Ond gall iaith droedio\u2019r canrifoedd a\u2019r milenia, o\u2019r hyn lleiaf, a daw \u00e2\u2019r ddynoliaeth yn llawer nes at natur na\u2019r un ddawn arall a feddwn.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mae pob iaith yn hen. Honnir weithiau, am wahanol resymau, fod y Gymraeg yn h\u0177n na ieithoedd eraill, ond nid felly y mae. Mae\u2019r Gymraeg yn ymestyn yn \u00f4l ymhell i\u2019r gorffennol fel pob iaith fyw arall. Fodd bynnag, mae un fan ar wyneb daear lle mae\u2019r honiad hwnnw\u2019n wir amdani, lle mae hi, wedi\u2019r cyfan, yn llawer, llawer h\u0177n na phob iaith arall: ei chynefin ei hun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yma yng Nghymru, peth diweddar iawn yw bod y Gymraeg yn iaith a siaredir gan leiafrif y boblogaeth. Hyd nes yr ugeinfed ganrif, Cymraeg oedd iaith fwyafrifol Cymru er cyn cof. Ac mae\u2019r gair bach hwnnw, \u2018cof\u2019, yn allweddol os ydyn ni o ddifri eisiau cynnal sgwrs \u00e2 natur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nid heb reswm da y dewisodd yr hanesydd diweddar Geraint Jenkins roi <em>Cof Cenedl<\/em> yn deitl ar gyfres arloesol o lyfrau am hanes Cymru a olygwyd ganddo am dros ugain o flynyddoedd. Fel unigolyn, gallaf i ddwyn i gof lawer iawn o bethau a ddigwyddodd yn ystod fy oes gymharol fer, ond mae cof cenedl yn drysor hirhoedlog sy\u2019n ymestyn dros genedlaethau. Cof cronnol, cynyddol ydyw sy\u2019n medru dwyn deall ynghyd mewn modd na allai unigolyn fyth ei wneud.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yn ei hiaith y mae dod o hyd i gof cenedl, yn ei chreadigaethau rhyfeddol, ei chwedlau, ei cherddi, ei geiriau a\u2019i hymadroddion. Os gwrandawn yn ddigon astud arnynt, efallai y gallwn ddechrau gwneud y peth hwnnw ry\u2019n ni\u2019n dyheu amdano: siarad \u00e2 natur ar ei thelerau ei hun.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"guto-r-glyn\">Guto\u2019r Glyn<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Felly, dewch yn \u00f4l mewn amser i wrando\u2019n astud ar Guto\u2019r Glyn, un o feirdd ifanc disglair y bymthegfed ganrif. Mae\u2019n prysur wneud enw iddo\u2019i hun mewn llysoedd ar hyd a lled y wlad, a heno, gyda chlogyn coch o wl\u00e2n amdano, mae\u2019n eistedd wrth fwrdd y wledd yn llys Hywel ab Ieuan Fychan ym Moeliwrch, dafliad carreg o Lansilin. Mae\u2019r neuadd yn llawn a\u2019r achlysur yn un i\u2019w gofio: mae Hywel newydd orffen y gwaith o ailadeiladu ei gartref ysblennydd.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ryw ddeugain mlynedd yn \u00f4l, yn 1403, daeth byddin o Saeson i\u2019r ardal er mwyn dal y gwrthryfelwr mawr Owain Glynd\u0175r yn ei gartref yn Sycharth \u2013 ond roedd Owain wedi ffoi a Sycharth yn wag. Llosgodd y Saeson y t\u0177 mawreddog yn ulw, cyn mynd yn eu blaenau wedyn i losgi tai cymdogion Owain. Un o\u2019r tai hynny oedd Moeliwrch, cartref Ieuan Fychan, ond roedd yntau hefyd ymhell o\u2019r fan y diwrnod hwnnw, ac yng nghwmni Owain.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Flynyddoedd wedi\u2019r gwrthryfel, penderfynodd Hywel ei fab godi t\u0177 newydd, nid ar safle newydd ond ar seiliau\u2019r hen d\u0177 ym Moeliwrch. Roedd rhywbeth am y fan honno ar lethrau dwyreiniol y Gyrn a\u2019i denodd yn \u00f4l \u2013 ai\u2019r cof am ei dad, efallai, a\u2019i ymlyniad wrth ddelfrydau\u2019r gwrthryfel? Efallai \u2026 ond tewch, mae Guto wedi codi ar ei draed ac mae\u2019r telynor wrth ei ymyl yn tynnu\u2019r tannau. Wrth iddo lafarganu ei gerdd i gyfeiliant y delyn, melysir llais Guto gan briodoleddau acwstig y trawstiau derw newydd-eu-torri yn y nenfwd cain. Daethai\u2019r pren o goedwigoedd y Waun, lle defnyddir dulliau cynaliadwy i ofalu am fforest o goed brodorol. Canmol y llys newydd yw gwaith Guto heno, ac mae\u2019n mynd ati ag arddeliad i ddisgrifio prydferthwch y gwaith carreg a phren.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ond prif hynodrwydd Moeliwch, yn \u00f4l Guto, yw ei lleoliad: saif nid ar waelod y dyffryn nac ar y mynydd agored, ond rhwng y ddeule. A hithau wedi ei gwyngalchu\u2019n llachar, gall miloedd o bobl ei gweld yn eglur o bell ar ochr y bryn: <em>Mawr ei chlod, mor uchel yw<\/em>. Mae\u2019n angel, yn seren ac yn gannwyll sy\u2019n goleuo\u2019r ffordd i bobl o Gymru ac o Loegr fel ei gilydd.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mewn gwirionedd, er mor rhyfeddol yr ymddengys Moeliwrch yng ngherdd Guto, fe\u2019i codwyd ar yr un math o safle \u00e2 miloedd o dai neuadd eraill ar hyd a lled y wlad, sef yn y canol rhwng gwlybaniaeth twyllodrus llawr gwlad a gwyntoedd garw\u2019r ucheldir, rhwng dolydd y gaeaf a rhostir yr haf, rhwng hendre a hafod. Mae\u2019n lleoliad sy\u2019n dangos adnabyddiaeth ddofn y Cymry o\u2019u cynefin, ac fe drodd yn gonfensiwn llenyddol yng nghanu\u2019r beirdd. Y cybydd, yn \u00f4l Guto, sy\u2019n llechu wrth y nant ym mol ceubant, ac ar lechwedd y mae cartref y dyn hael. Nid bod hynny\u2019n dod \u00e2 hawddfyd i\u2019w ganlyn bob tro, cofiwch: gall dringo\u2019r ffordd serth chwyslyd i Foeliwrch, yn \u00f4l Guto, fod yn waith anodd! Ond nid un i osgoi llafur caled yw Guto. Onid yw\u2019r ffordd i\u2019r nefoedd yn fliderus o serth?<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Llafur da pur diap\u00eal<br>Yw dringo i dai\u2019r angel,<br>Herwydd nad \u00e2 dyn hirwallt<br>I nef ond yn erbyn allt!<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Canolfan nawdd nodedig arall yr ymwelodd Guto\u2019r Glyn \u00e2 hi oedd abaty Sistersaidd Ystrad-fflur yng Ngheredigion. Erbyn oes Guto, roedd yr abaty dros ddwy ganrif a hanner oed ac wedi gweld cyfnodau hir o drai ac o lanw. Mae ymchwil ddiweddar i archaeoleg y safle\u2019n dangos bod y mynachod Sistersaidd a sefydlodd yr abaty\u2019n ffermwyr o fri a ddaeth \u00e2 dulliau newydd o amaethu o\u2019r cyfandir i ucheldir y canolbarth. Dargyfeiriasant dd\u0175r afon Glasffrwd i\u2019r de o\u2019r abaty er mwyn osgoi llifogydd ac er mwyn darparu sianeli d\u0175r at ddefnydd y mynachod, ac arloeswyd hefyd yn eu dulliau o bori niferoedd mawr o ddefaid ar y mynydd.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"rol-crefydd\">R\u00f4l crefydd<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fodd bynnag, nid ar arloesi\u2019n unig y bydd urdd grefyddol newydd byw. Llwyddodd y Sistersiaid i oroesi ac i ffynnu yn Ystrad-fflur ac mewn llawer man arall yng Nghymru, nid drwy orfodi eu hwsmonaeth newydd ar y bobl, ond drwy briodi eu harferion \u00e2\u2019r hyn a oedd eisoes yn bodoli yno o\u2019u blaenau. Er mai ar gynffon y Normaniaid y daethai\u2019r Sistersiaid i Gymru, roedd byd o wahaniaeth rhwng agwedd heddychlon a chydweithredol y mynachod ac agwedd dreisgar a hunanbwysig eu cyd-wladwyr o goncwerwyr.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pan ddaethont i Ystrad-fflur yn y lle cyntaf, fe adeiladodd y mynachod weinyddiaeth newydd eu system o reoli tir ar lun a delw\u2019r weinyddiaeth frodorol Gymreig a oedd wedi bod mewn grym yno ers canrifoedd maith. Yr hyn a wnaethpwyd, mewn gair, oedd impio syniadau newydd ar hen bren. Dau dyst amlwg i\u2019r ffaith mai prosiect cydweithredol oedd sefydlu\u2019r abaty yw\u2019r ffaith mai\u2019r Arglwydd Rhys o Ddeheubarth, neb llai, oedd ei noddwr pwysicaf, a\u2019r ffaith fod rhai o lawysgrifau pennaf yr iaith \u2013 trysorau amhrisiadwy sy wedi diogelu rhan fawr o gof y genedl \u2013 wedi eu creu, yn \u00f4l pob tebyg, yn ei sgriptoriwm. Ymgartrefodd y Sistersiaid yn gwbl naturiol yn nhirlun Cymru, ac fe wn\u00e2i llawer heddiw\u2019n dda i\u2019w hefelychu.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"anifeiliaid-mewn-llenyddiaeth\">Anifeiliaid mewn llenyddiaeth<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Beth wedyn am anifeiliaid gwyllt? Druan \u00e2\u2019r beirdd! Roedd llawer ohonynt yn glaf o serch, a neb ganddynt i\u2019w anfon yn llatai \u2013 yn negesydd serch \u2013 at eu cariadon ond anifeiliaid y goedwig. Ond nid ar chwarae bach mae dwyn persw\u00e2d ar wylan neu iwrch i fynd ar neges ar eich rhan. Yn gyntaf, rhaid moli\u2019r anifail, a does obaith gwneud hynny\u2019n iawn heb hir edrych arno a dod i wybod ei hynodrwydd.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Un o nodweddion cerddi llatai Dafydd ap Gwilym yw ei adnabyddiaeth fanwl o\u2019r anifeiliaid y mae\u2019n eu cyfarch. Nid gweld llun o wylan mewn llyfr a wnaeth, ond craffu ar yr aderyn byw \u00e2 llygad bardd nes bod yr wylan lachar yn troi\u2019n llythyren ar frig dalen o lawysgrif a eurid yn gain, efallai gan fynachod yn Ystrad-fflur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Roedd yr iwrch \u2026 ond arhoswch eiliad \u2013 efallai fod enw\u2019r creadur hwn yn ddieithr inni heddiw, gan fod yr iwrch wedi diflannu o\u2019r tir am ganrifoedd maith. Math o garw bychan ydyw a oedd yn gyffredin iawn yng Nghymru yn amser Dafydd \u2013 yr un elfen sy yn yr enw Moeliwrch, \u2018bryn iwrch\u2019 \u2013 ond cafodd ei hela\u2019n ddidrugaredd. Yn wir, roedd mor anghyfarwydd ar un adeg nes peri i olygydd cyntaf Dafydd yn yr 1950au roi\u2019r teitl camarweiniol \u2018Y Carw\u2019 wrth y gerdd. O ddarllen y gerdd yn fanwl, fodd bynnag, fe welir yn eglur nad y creadur corniog mawreddog a welir ar labeli poteli wisgi o\u2019r Alban a oedd gan Ddafydd mewn golwg, ond y carw bychan a allai \u2013 a dyma\u2019r peth allweddol i\u2019r bardd \u2013 wibio\u2019n fedrus ac osgoi\u2019r rheini a ddymunai wneud niwed iddo. Mae i\u2019r darlun hwnnw eironi trist heddiw, ac ystyried tynged y rhywogaeth yng Nghymru, ond mae\u2019r gerdd hefyd yn gofnod trawiadol o\u2019n hadnabyddiaeth o fyd natur ar un adeg yn ein hanes. Mae\u2019r adnabyddiaeth honno, a\u2019r ymwybyddiaeth o\u2019r golled a ddigwyddodd er gwaethaf hynny, yn cyfoethogi ein dealltwriaeth heddiw o\u2019n lle yn y byd, ac ni ddylid ei dibrisio.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"pwer-barddoniaeth\">P\u0175er barddoniaeth<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fy nghred i, fel mae fy ngherdd isod yn ei ddangos, yw bod ein hiaith a\u2019i llenyddiaeth yn drysorfa fawr, hirhoedlog sy\u2019n llawn enghreifftiau o\u2019n hymwneud ystyrlon \u00e2 natur yma yng Nghymru. Byddai\u2019n hawdd llenwi llawer mwy na\u2019r llith hon ag enghreifftiau eraill, fel y gerdd drist am Goed Glyn Cynon, lle bu\u2019r bardd yn caru gynt ond a dorrwyd gan ddiwydianwyr trachwantus o Loegr, neu fapiau manylgraff Lewis Morris sy\u2019n dangos sut y mae ein harfordiroedd wedi newid dros y canrifoedd \u2026 ond rhaid tewi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rhan bwysig o bob cyfarfod yw\u2019r gallu i wrando, wedi\u2019r cyfan, yn ogystal \u00e2 dweud. O ddefnyddio\u2019n hiaith, gallwn fod yn hyderus y bydd hon yn sgwrs ddwy ffordd. Dewch, rhoddwn le i natur wrth y bwrdd.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dewch, rhoddwn le i Natur wrth y bwrdd \u2026<br>Ond mae gweld lygad yn llygad \u00e2 hi\u2019n<br>Anoddach tasg nag ysgwyd llaw wrth gwrdd<br>Dros baned fach o de, fe dybiwn i,<br>Ac ni fydd siarad m\u00e2n yn gwneud y tro<br>Am hyn a\u2019r llall mewn sgwrs \u00e2\u2019r lli a\u2019r coed<br>A\u2019r mawn, a gydag un mor hir ei cho\u2019,<br>Byddwn yn gynnil gyda\u2019r gair \u2018erioed\u2019.<br>Ond er mwyn popeth, wir, na fyddwn fud<br>Wrth syllu i lygaid yr ymwybod maith,<br>Na, gwnawn yn fawr o\u2019n hetifeddiaeth ddrud<br>Sy bron cyhyd \u00e2\u2019i gwybod hi: ein hiaith,<br>Sy\u2019n cronni doethinebau\u2019r tymor hir.<br>Pa obaith deall hebddi hyn o dir?<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Rhai ffynonellau<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Adroddiad Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru, 2021: <a href=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/building-resilience-to-flooding-in-wales-by-2050\/\">Meithrin y Gallu i Wrthsefyll Llifogydd yng Nghymru 2050<\/a><\/li>\n\n\n\n<li>Cerdd foliant Guto\u2019r Glyn i lys Moeliwrch <a href=\"https:\/\/www.gutorglyn.net\/gutorglyn\/poem\/?poem-selection=090&amp;first-line=%23\">ar wefan Guto\u2019r Glyn.net<\/a><\/li>\n\n\n\n<li>Cerddi llatai Dafydd ap Gwilym i\u2019r wylan (rhif 45) ac i\u2019r iwrch (rhif 46) <a href=\"https:\/\/dafyddapgwilym.net\/index_cym.php\">ar wefan Dafydd ap Gwilym.net<\/a><\/li>\n\n\n\n<li>Richard Suggett, \u2018Creating the architecture of happiness in late medieval Wales\u2019, yn Dylan Foster Evans, Ann Parry Owen a Barry J. Lewis (goln), \u2018<em>Gwalch Cywyddau Gw\u0177r\u2019: Ysgrifau ar Guto\u2019r Glyn a Chymru\u2019n Bymthegfed Ganrif<\/em> (Aberystwyth, 2013), tt. 393\u2013428<\/li>\n\n\n\n<li>Dylan Foster Evans, \u2018 \u201cCyngor y Bioden\u201d: ecoleg a llenyddiaeth Gymraeg\u2019, <em>Llenyddiaeth mewn Theori<\/em> (2006): 41\u201379<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-center is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-20959078 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\" href=\"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/nature-on-the-board\/\">Yn \u00f4l i &#8216;Natur ar y Bwrdd&#8217;<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div style=\"height:38px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\">Delwedd y pennawd trwy garedigrwydd <a href=\"https:\/\/www.flickr.com\/photos\/7319127@N03\/43439378835\">Neil Schofield<\/a> ac wedi&#8217;i thrwyddedu o dan CC BY-NC 2.0<\/p>\n<\/div>\n\n\n<p><!-- \/wp:post-content --><!-- wp:activitypub\/reactions \/--><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>R\u00f4l natur yn nhreftadaeth ddiwylliannol Cymru Ysgrifennwyd y traethawd hwn gan Dr Eurig Salisbury, Adran Astudiaethau Cymraeg a Cheltaidd, Prifysgol Aberystwyth, fel rhan o achos CSCC dros ymgorffori Comisiynydd i gynrychioli Natur. Dewch, rhoddwn le i natur wrth y bwrdd Felly, beth yw ystyr rhoi lle i natur wrth y bwrdd, yma yng Nghymru yn [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4528,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"wp-custom-template-long-document","meta":{"_crdt_document":"","inline_featured_image":false,"footnotes":""},"class_list":["post-6660","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/6660","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6660"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/6660\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6686,"href":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/6660\/revisions\/6686"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4528"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/nationalinfrastructurecommission.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6660"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}